Τη μοναδική στιγμή στην ιστορία της ανθρωπότητας κατά την οποία η τρισυπόστατη παρουσία του Θεού έγινε αισθητή στη Γη γιορτάζει σήμερα η Εκκλησία.
Η εορτή των Θεοφανίων σηματοδοτεί τη φανέρωση του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, της ομοουσίου και αδιαιρέτου Τριάδος, κατά τη διάρκεια της Βάπτισης του Ιησού στον Ιορδάνη ποταμό από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο. Πρόκειται για ένα γεγονός κομβικής σημασίας που καταγράφεται και από τους τρεις Ευαγγελιστές, τον Ματθαίο, τον Μάρκο και τον Λουκά, ως η αποκάλυψη του Θείου Λόγου στον κόσμο.
Το χρονικό της Βάπτισης και οι Ευαγγελικές μαρτυρίες
Σύμφωνα με την περιγραφή στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, ο Ιωάννης ο Πρόδρομος, υπακούοντας σε θεϊκή εντολή, εγκατέλειψε την έρημο για να κηρύξει και να βαπτίσει τους πιστούς στον Ιορδάνη. Εκεί προσήλθε ο Ιησούς από τη Γαλιλαία, ζητώντας να βαπτιστεί. Παρά την αρχική άρνηση του Ιωάννη, ο οποίος αναγνώρισε την ανωτερότητα του Κυρίου, ο Ιησούς τον έπεισε να προχωρήσει στην τελετή.
Την ιερή εκείνη στιγμή συντελέστηκε το θαύμα. Το Άγιο Πνεύμα κατήλθε «εν είδει περιστεράς» στην κεφαλή του Χριστού, ενώ η φωνή του Πατρός ακούστηκε από τους ουρανούς να επιβεβαιώνει: «Ούτός εστιν ο υιός μου ο αγαπητός, εν ω ευδόκησα».
Οι Ευαγγελιστές Ματθαίος και Μάρκος τοποθετούν την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος αμέσως μετά την έξοδο του Ιησού από το νερό. Ο Λουκάς, ωστόσο, προσθέτει μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια, αναφέροντας πως το άνοιγμα των ουρανών και η κάθοδος του Πνεύματος συνέβησαν λίγο αργότερα, την ώρα που ο Ιησούς προσευχόταν.
Αυτή η αναφορά δεν διαχωρίζει χρονικά τα γεγονότα με τρόπο που να υπονοεί απόσταση μεταξύ βαπτίσματος και χρίσματος, αλλά τονίζει τη σύνδεση της πρώτης Θεοφάνειας της Καινής Διαθήκης με τη Βάπτιση και την προσευχή.
Θεοφάνεια, Επιφάνεια και Φώτα: Η σημασία των ονομάτων
Η εορτή φέρει τρεις κύριες ονομασίες, καθεμία με τον δικό της θεολογικό συμβολισμό. Ο όρος «Θεοφάνεια» είναι ο αρχαιότερος και πηγάζει από τη ρήση του Αποστόλου Παύλου «Θεός εφανερώθη εν σαρκί». Η ονομασία «Επιφάνεια» είναι μεταγενέστερη αλλά βασίζεται επίσης σε γραφές που μιλούν για την επιφάνεια της χάριτος και της δόξας του Θεού. Τέλος, η ονομασία «Φώτα» ή «Άγια Φώτα» προέκυψε από τη σύνδεση της εορτής με το «φώτισμα», δηλαδή το βάπτισμα των κατηχούμενων, συμβολίζοντας τον φωτισμό του ανθρώπου από το θείο φως.
Ο Αγιασμός των υδάτων και τα λαϊκά έθιμα
Κεντρική θέση στον εορτασμό κατέχουν ο Μέγας Αγιασμός εντός των ναών και η τελετή της Κατάδυσης του Τιμίου Σταυρού σε θάλασσες, ποτάμια ή δεξαμενές. Η ρίψη του Σταυρού στο νερό γίνεται κατά μίμηση της Βάπτισης του Θεανθρώπου, αγιάζοντας τα ύδατα και κατ’ επέκταση όλη την κτίση.
Νέοι κολυμβητές βουτούν στα παγωμένα νερά για να ανασύρουν τον Σταυρό, λαμβάνοντας την ευλογία για τους ίδιους και τις οικογένειές τους. Στην Αττική, η επίσημη τελετή καθιερώθηκε στον Πειραιά από τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ το έθιμο τηρείται με ευλάβεια σε κάθε γωνιά της Ελλάδας.
Ιστορική διαδρομή και ολοκλήρωση του Δωδεκαημέρου
Ιστορικά, τα Θεοφάνεια εμφανίζονται στη Δύση περί τα μέσα του 4ου αιώνα. Αρχικά, σε ορισμένες περιοχές, η Γέννηση και η Βάπτιση εορτάζονταν μαζί. Ο οριστικός διαχωρισμός των Χριστουγέννων (25 Δεκεμβρίου) από τα Φώτα (6 Ιανουαρίου) καθιερώθηκε στα μέσα του 6ου αιώνα. Με τη σημερινή εορτή κλείνει ο κύκλος του Δωδεκαημέρου, μια περίοδος χαράς και πνευματικής ανάτασης που ξεκινά από τα Χριστούγεννα.
Οι πιστοί, ψάλλοντας το απολυτίκιο «Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου Κύριε», συμμετέχουν σε μια πανανθρώπινη πανήγυρη όπου, όπως αναφέρει η υμνολογία, αγιάζεται η φύση των υδάτων και ολόκληρη η κτίση φωτίζεται από το απρόσιτο φως της Θεότητας.
