Σε μια εποχή που η ερευνητική δημοσιογραφία στην Ελλάδα βρίσκεται υπό διαρκή δικαστική ομηρία, η Πανελλήνια Ομοσπονδία Ενώσεων Συντακτών (ΠΟΕΣΥ) επιχειρεί να χαρτογραφήσει το ναρκοπέδιο των SLAPPs (Strategic Lawsuits Against Public Participation).
Η πρωτοβουλία της για τη δημιουργία «Παρατηρητηρίου SLAPPs» και η διεξαγωγή σχετικής έρευνας είναι αναμφίβολα ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση. Ωστόσο, διαβάζοντας προσεκτικά το έντυπο πληροφόρησης που καλούνται να υπογράψουν τα θύματα, γεννιέται το εύλογο ερώτημα: Μπορεί η γραφειοκρατική καταγραφή να αποτελέσει ασπίδα απέναντι σε αγωγές εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ;
Η Γραφειοκρατία της καταγραφής
Το έντυπο που διακινεί η ΠΟΕΣΥ καλεί δημοσιογράφους και εκδότες να συμμετάσχουν σε μια έρευνα με στόχο την «καταγραφή και κωδικοποίηση των αγωγών SLAPP» . Ο σκοπός είναι ευγενής: η διαπίστωση της κατάστασης και η διαμόρφωση θέσεων σε εθνικό και κοινοτικό επίπεδο .
Ωστόσο, η μεθοδολογία φαίνεται να μεταθέτει το βάρος ξανά στο θύμα. Ο εγκαλούμενος δημοσιογράφος, που ήδη τρέχει στα δικαστήρια και αιμορραγεί οικονομικά, καλείται να αφιερώσει χρόνο για να αποστείλει δικόγραφα και δικαστικές αποφάσεις . Παρότι η ΠΟΕΣΥ εγγυάται την ανωνυμία και την προστασία των δεδομένων με κωδικούς πρόσβασης, η διαδικασία παραμένει μια επιπλέον εργασία για τον πιεσμένο επαγγελματία.
Το πιο αμήχανο σημείο του εγγράφου βρίσκεται στην ενότητα «Ποιος ωφελείται από την έρευνα». Η Ομοσπονδία δηλώνει ξεκάθαρα: «Η έρευνα αυτή δεν θα έχει άμεσα προσωπικά οφέλη για εσάς» . Αν και εξηγείται πως το όφελος θα είναι συλλογικό μέσω της εξαγωγής συμπερασμάτων, για τον δημοσιογράφο που έχει λάβει αγωγή 200.000 ευρώ από κάποιον ισχυρό παράγοντα, η έλλειψη «άμεσου οφέλους» ακούγεται αποκαρδιωτική.
Παρατηρητήριο ή χειρουργείο;
Η ΠΟΕΣΥ έχει όντως προχωρήσει σε σημαντικές κινήσεις, όπως η νομική και ηθική στήριξη σε δημοσιογράφους που διώκονται. Επίσης, συμμετέχει σε διεθνείς πιέσεις για την ενσωμάτωση της Ευρωπαϊκής Οδηγίας κατά των SLAPPs.
Όμως, η κριτική εστιάζεται στο ότι η δράση παραμένει συχνά αντιδραστική αντί για προληπτική. Το Παρατηρητήριο λειτουργεί ως στατιστική υπηρεσία μίας «εμπόλεμης ζώνης». Καταγράφει τις «απώλειες» και τα «τραύματα», αλλά δεν παρέχει το «αλεξίσφαιρο γιλέκο».
Η αναφορά στο έγγραφο ότι η έρευνα χρηματοδοτείται με «ίδια μέσα της ΠΟΕΣΥ» είναι τιμητική για την ανεξαρτησία της, αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτει την ανισότητα των όπλων. Απέναντι σε πολυεθνικές και πολιτικούς με απεριόριστο προϋπολογισμό για δικηγορικά γραφεία, η Ομοσπονδία απαντά με εθελοντικές έρευνες και ηθική στήριξη.
Τι Περισσότερο μπορεί να γίνει;
Αν η ΠΟΕΣΥ θέλει να περάσει από την παρατήρηση στην ουσιαστική προστασία, οφείλει να εξετάσει πιο δραστικά μέτρα:
- Ταμείο νομικής άμυνας: Αντί να δηλώνει πως «δεν υπάρχουν άμεσα οφέλη» για τον συμμετέχοντα , η Ομοσπονδία θα μπορούσε να δημιουργήσει έναν ειδικό κουμπαρά αλληλεγγύης. Η νομική συμβουλή είναι ακριβή. Η κάλυψη μέρους των δικαστικών εξόδων ή η παροχή εξειδικευμένων δικηγόρων δωρεάν (pro bono) μέσω συνεργασιών θα ήταν το πιο ουσιαστικό «άμεσο όφελος».
- Μητρώο «SLAPPers»: Η ανωνυμοποίηση των θυμάτων είναι σωστή για την προστασία τους . Όμως, θα έπρεπε να υπάρχει μια δημόσια, επώνυμη λίστα των εναγόντων που χρησιμοποιούν καταχρηστικά τη δικαιοσύνη. Η δημοσιότητα είναι ο μόνος φόβος όσων ασκούν SLAPPs.
- Πίεση για την «Πρώιμη απόρριψη»: Η μάχη δεν πρέπει να δίνεται στις δικαστικές αίθουσες μετά από χρόνια ταλαιπωρίας. Η ΠΟΕΣΥ πρέπει να πιέσει νομοθετικά ώστε οι δικαστές να έχουν το εργαλείο να απορρίπτουν τις αγωγές αυτές πριν φτάσουν στο ακροατήριο, όπως προβλέπει η νέο Ευρωπαϊκή Οδηγία, γλιτώνοντας τον δημοσιογράφο από το ψυχολογικό και οικονομικό κόστος.
- Ψυχολογική υποστήριξη: Οι αγωγές SLAPP δεν στοχεύουν μόνο στο πορτοφόλι, αλλά και στην ψυχική υγεία του δημοσιογράφου. Η παροχή συμβουλευτικής υποστήριξης είναι εξίσου απαραίτητη με τη νομική.
Η πρωτοβουλία της ΠΟΕΣΥ να καταγράψει το φαινόμενο μέσω του Παρατηρητηρίου είναι αναγκαία, αλλά όχι ικανή. Το έντυπο συγκατάθεσης που ζητά από τα θύματα να μοιραστούν τον πόνο τους χωρίς «άμεσο όφελος» αντικατοπτρίζει την τρέχουσα αδυναμία του κλάδου: έχουμε καλή διάγνωση, αλλά φτωχή θεραπεία.
Για να πάψει το φαινόμενο να είναι μάστιγα, η Ομοσπονδία πρέπει να μετατραπεί από «παρατηρητή» σε «ασπίδα», προσφέροντας στους δημοσιογράφους όχι μόνο φόρμες συμπλήρωσης, αλλά τα νομικά και οικονομικά όπλα για να αντεπιτεθούν.
